با تمام پیشرفتهایی که درعلم آبیاری حاصل شده است وبا وجود اینکه بیش از80درصد ازمصرف آب شیرین دنیا دربخش کشاورزی است ، هنوزمتوسط بازده آبیاری سطحی ونشتی دردنیا از35درصدتجاوز نمی کند. از آنجایی که بالاترین مصرف آب دنیا دربخش کشاورزی است ،اگرتنها 10درصد بازده آبیاری افزایش یابد، بدون سرمایه گذاری درتوسعه منابع جدید آب قادرخواهیم بود تمام آب مورد نیاز شرب وصنعت دنیا راتأمین کنیم ، لذا آنچه باعث پایین بودن بازده آبیاری است ، مسائل ومشکلات داخل مزرعه ودر ارتباط با روابط آب وخاک وگیاه است که مسئولیت آنها، تنها توجه زارع نبوده ، بلکه متخصصان آبیاری وکشاورزی ، طراحان سیستم های آبیاری وحتی مدیران مزارع و کشاورزی نیزدراین امرمسئولیت دارند. پذیرش شیوه های جدید آبیاری واستفاده ازفن آوری های مناسب برای پیاده کردن این روش ها ، از جمله راههای افزایش بازده وکارآیی مصرف آب است. ایران با توجه به دارا بودن موقعیت خاص جغرافیایی ، از پتانسیل بالای تولید محصولات کشاورزی برخورداربوده وحتی قادراست اکثر محصولات کشاورزی را تا مرزخودکفایی ، تولید نماید؛ ولی متأسفانه عدم برنامه ریزی ومدیریت دقیق ما را ازاهداف خود دور ساخته است. یکی ازفاکتورهایی که درسیستم کشاورزی ایران به آن اهمیت کمتری داده می شود، مدیریت مزرعه برمبنای دستاوردهای علمی می باشد که این خودخارج ازبحث ما است . چون یکی از فاکتورهای مدیریت مزرعه ، استفاده بهینه ازآب است ؛ لذا قصد داریم دراین مجموعه ، سیستم آبیاری مکانیزه ای را موردبررسی قراردهیم که این امرراباتوجه به خصوصّیاتش ، ساده وامکان پذیر می نماید.
سیستم جابجایی خطّی(lateral move system):
دستگاه فوق یکی ازروشهای آبیاری بارانی (sprinkle irrigation) وجزو سیستمهای جابجایی پیوسته (continous-move system) است. با توجه به پیشرفتهایی که دراین زمینه حاصل شده، سیستم فوق به دستگاههایی مجهزمی شود که اتوماسیون آن به وسیله شبکه اینترنت ، تلفن همراه، کامپیوترشخصی وکنترل کننده های دستی ، امکان پذیرمی گردد که این امر نیز، مارابه سوی کشاورزی مدرن سوق می دهدکه مدیریت درآن نقش بسزایی دارد.
آشنایی کلی :
سیستم جابجایی خطی (lateral move system) ،دارای راندمان ویکنواختی پخش آب بالا بوده وامتیازاتی چون نظم آبیاری ، قابلیت استفاده درانواع کشت ها، راحتی کنترل ، صرفه جویی درنیروی انسانی وانرژی رانسبت به سایر سیستمها دارا می باشد.ساختمان این دستگاه ، شبیه به ساختمان دستگاه آبیاری سنترپیوت بوده، با این تفاوت که سیستم جابجایی خطی حرکت رفت وبرگشتی داشته وقطعه زمین مربع ، مستطیل،L شکل وu شکل رابا98درصد پوشش و80درصد راندمان ، آبیاری می کند .
سیستم جابجایی خطّی براساس تغذیه آبی بردونوع تقسیم می شود:
1- سیستم جابجایی خطی کانالی (ditch feet lateral move system)
2- سیستم جابجایی خطی لوله ای (hose drag lateral move system)
سیستم جابجایی خطّی کانالی
این دستگاه ضمن حرکت ازکانال احداث شده درکناریاوسط زمین ، عمل آبگیری راانجام می دهد که کانال نامبرده نیز دارای استانداردهای خاصی بوده وباتوجه به سیمانی یا خاکی بودن ، طراحی می گردد.درحالتی که دروسط زمین قرار دارد سیستم به دوقسمت تقسیم شده وهمزمان حرکت می کند. این سیستم ،معمولاً درمزارعی که دارای کانال یانهرهای آبیاری می باشد؛ به عنوان گزینه مناسب می توان انتخاب شود. به هرحال زارع می تواند انواع متنوّعی ازنهرها که شامل پوشش بتونی ، پلاستیکی یا خاکی ویا هرنوع پوشش دیگرمی باشد انتخاب کند. طرّاح وشرکت سازنده نیز باتوجه به شرایط مزرعه ، نظر زارع ،نوع گیاه ، نوع خاک ودیگرپارامترهای ضروری، سیستم را انتخاب ونصب می نماید. همپنین این سیستم قادر است مزارع 32الی 160هکتاری (80الی 400ایکر) را آبیاری نماید. دراین سیستم ،همه تجهیزات لازم ازقبیل پمپ ،ژنراتور، تابلو کنترل وتانک کود بروری شاسی سیستم ،سوار می باشد وعمل فیلتراسیون نیزهمراه آبگیری، انجام می شود.
سیستم جابجایی خطّی لوله ای:
این دستگاه ، ضمن حرکت ازخطّ اصلی تحت فشارکه درکنارزمین یا وسط زمین مدفون است ، عمل آبگیری را انجام می دهد. این سیستم به علت نوع آبگیری ، انعطاف پذیرازسیستم کانالی بوده وبرای زمینهایی که امکان استفاده ازسیستم کانالی وجود ندارد وهمپنین برای آرایش های مختلف قابل استفاده می باشد ؛ به عنوان مثال درنوعی ازاین دستگاه ، برج انتهایی قادر است چرخش 90درجه داشته باشد که برای آبیاری زمینهای Lشکل وu شکل مورد استفاده قرار می گیرد ویا درنوعی دیگر، برج انتهایی قادر است چرخش 180درجه داشته باشد که برای آبیاری دومزرعه مجاورهم ، مناسب می باشد وهمچنین کشاورز قادر است این دستگاه رابا یدک کشیدن به مزارع همجوار انتقال دهد؛ لذا این تطبیق پذیری دستگاه به صورت معنی داری هزینه مورد نیاز درهر هکتار راکاهش می دهد. همچنین این سیستم می تواند مزارع 32الی 130هکتاری (80الی220ایکر) را آبیاری نماید.
سیستم لوله این نیز باتوجه به نحوه آبگیری بردونوع می باشد:
1-hose- fedlateral
2-enclosed- pipeline
1- سیستم hose-fedlateral به وسیله لوله متصل به دستگاه از لوله اصلی تحت فشارمدفون درزیرخاک ، آبگیری می نماید . معمولاً این لوله متصل به دستگاه ، ازجنس پلی اتلین بوده ودرسایزهای 6،4و8اینچی به کاربرده می شوند وطول این لوله بستگی به طول مزرعه ، نوع شاسی وفاصله هیدرانت ها دارد؛ به عنوان مثال شاسی دوچرخه برای مزارعی طراحی می شودکه دارای عرض 396 متر(1300فوت) می باشد واین دستگاه ، توانایی کششلوله 6اینچی به طول 122متر(400فوت) رادارد ویا شاسی چهارچرخ برای مزارعی که دارای عرض 793متر (2600فوت) طراحی می گرددواین دستگاه ، توانایی کشش لوله 6اینچی به طول220متر (720فوت) ولوله 8اینچی به طول 120متر (400فوت) را دارد.
2- سیستم enclosed- pipeline به وسیله یک واحد خودکار که برروی شاسی دستگاه نصب می باشد ، ازلوله اصلی تحت فشار مدفون درزیرخاک ، آبگیری می نماید .این سیستم به وسیله یک ماشین کنترلی ریزپردازنده به صورت خودکاربه رایزرهای لوله اصلی وصل ورها می شود. این سیستم هزینه احداث ، تعمیرونگهداری کانال راحذف نموده وبرای تأمین فشارنیزهزینه وانرژی کمتری نیاز می باشد.
